Overheid: keuzes beïnvloeden kan slimmer

Hoe beweeg je als overheid je burgers om gezonder te leven en zuiniger om te gaan met energie? Oftewel, hoe beïnvloed je ze in het maken van de juiste keuzes? De klassieke aanpak van verboden en geboden lijkt niet meer van deze tijd. Volgens Henriëtte Prast en Jan Potters van de Universiteit van Tilburg ligt de oplossing in gedragseconomie. Mensen blijken bijvoorbeeld heel gevoelig te zijn voor goed gedrag van anderen.

Mensen reageren vaak niet zoals rationeel te verwachten is. Zo nemen ze niet alle aangeboden informatie mee in hun keuze, houden ze zich niet aan goede voornemens en denken ze ook niet alleen maar aan zichzelf, stellen Prast en Potters in Gedragseconomie in de praktijk. Toch kan een aantal problemen in de huidige samenleving alleen worden opgelost als mensen hun gedrag veranderen. En willen beleidsmakers graag dat burgers zelf kiezen en zelf verantwoordelijkheid dragen. Als ze hier effectief invloed op willen uitoefenen, dienen ze zich in hun beleid meer te baseren op de gedragseconomie.

Irrationeel
Mensen zijn namelijk geen puur rationele wezens, zoals beleidsmakers vaak denken. Bovendien zijn -irrationeel- optimisme en zelfoverschatting vaak prima raadgevers, zonder welke we niet meer zouden deelnemen aan het verkeer of een bedrijf durven starten. Irrationeel dient hierbij niet gelijkgesteld te worden aan onverstandig, zoals in ons taalgebruik vaak onterecht gebeurt.

Wilskracht
Prast en Potters onderzochten het menselijk gedrag op de aspecten gezondheid, persoonlijke financiën en prosociale houding, het afstemmen van sociaal gedrag op dat van anderen. Volgens hen moet de overheid rekening houden met het irrationele gedrag van de burger en in het bijzonder met het gemis aan wilskracht dat mensen nu eenmaal hebben. En dan is een informatiecampagne niet voldoende. Informatie kan namelijk wel de intentie veranderen, maar verandert doorgaans niet het gedrag.

Goed doel
Communiceren over goed gedrag helpt echter wel. Te horen dat anderen ruimhartig doneren voor een goed doel stimuleert mensen bijvoorbeeld hetzelfde te doen. Zelfs belastingontduikers blijken hun fiscale gedrag te verbeteren als ze ontdekken dat veel minder mensen belastingen ontduiken dan ze dachten. Beleidsmakers maken in hun campagnes echter nauwelijks gebruik van het effect van sociale normen op gedrag. Als ze willen proberen mensen te beïnvloeden iets te doen voor het goede doel, of dat nu de naaste, de samenleving of de toekomst van de planeet is, zullen beleidsmakers volgens Prast en Potters rekening moeten houden met de psychologische kant van keuzes en met systematische verschillen tussen mensen.

Gedragseconomie
De twee hoogleraren tonen in het hoofdstuk Gedragseconomie in de praktijk aan hoe deze discipline kan bijdragen aan effectievere beleidsinterventies. Het hoofdstuk is onderdeel van het boek De menselijke beslisser, Over de psychologie van keuze en gedrag van de Wetenschappelijke Raad voor Regeringsbeleid (WRR) dat in november 2009 verscheen. Ook de Tilburgse hoogleraren sociale psychologie Diederik Stapel en Marcel Zeelenberg werkten aan het boek mee.

Momenteel werkt de WRR aan een advies aan de regering over de beïnvloeding van het gedrag van de individuele burger.