"Voor een sprong vooruit heeft Europa altijd een crisis nodig" (interview)

De Europese Unie begon in 1998 met een gemeenschappelijke munt terwijl haar lidstaten nog niet genoeg gemeenschappelijk hadden. "We wisten het en er is ook volop voor gewaarschuwd. Maar de politiek had geen behoefte aan die boodschap", zegt Sylvester Eijffinger, hoogleraar Financiële Economie aan Tilburg University. De huidige eurocrisis was daarom onvermijdelijk. "Maar dat geldt ook voor de oplossing, want er is geen alternatief voor verdere samenwerking. De kosten zullen hoog zijn, maar over tien jaar is de Europese integratie op een hoger plan gebracht."

1 juli 1998: ministers, centrale bankiers, wetenschappers en topambtenaren verzamelen zich in Frankfurt voor de oprichting van de Europese Centrale Bank. "En voor de kroning van Wim Duisenberg tot keizer van monetair Europa", glimlacht Sylvester Eijffinger, een van de aanwezigen toen. Eijffinger is naast hoogleraar ook lid van het Monetair Experts Panel van het Europees Parlement. In die rol adviseert hij het Parlement bij de Monetaire Dialoog met de ECB-President. Het waren bijzondere dagen, zegt hij terugblikkend. "Momenten van enorm optimisme en van hoop."

Uitgebreide D-Mark
Realisme kon die stemming niet bederven. "We wisten natuurlijk dat niet alles goed geregeld was. Uit de economische theorie en uit het voorbeeld van de Verenigde Staten wisten we dat er naast een interne markt en een gemeenschappelijke munt een derde pijler nodig is voor een succesvolle monetaire unie, en dat is een gezamenlijk begrotings- en belastingbeleid. Iedereen wist het. Maar politiek was dat niet haalbaar, zoals dat dan heet. En men besloot gewoon voort te gaan op de ingeslagen weg."
Had het anders gemoeten? "Een uitgebreide D-Mark was een beter idee geweest", denkt Eijffinger. "Duitsland, de Benelux, Finland, Oostenrijk: van start gaan met een verzameling van de op stabiliteit gerichte economieën in Noord-West Europa was een rationelere keuze geweest. Maar dat was politiek natuurlijk geen optie."

Aan de kant
De Economische en Monetaire Unie (EMU) was dus een 'pseudo monetaire unie'. Het Stabiliteitspact, dat formeel de randvoorwaarden vastlegde voor deelname aan de euro, was tandenloos. Dat bleek bijvoorbeeld in 2004. "Toen zaten zowel Duitsland, Frankrijk als Italië economisch in zwaar weer en kwam het even niet zo goed uit om aan de strenge Europese begrotingsnormen te worden herinnerd. Gedrieën hebben ze toen het pact even aan de kant geschoven."
Een jaar eerder kondigde zich dat al aan, aldus Eijffinger. Hij werkte toen met collega-wetenschappers een aantal maanden in Brussel als speciaal adviseur voor de Europese Commissie, aan een opdracht rond de verbetering van het Stabiliteitspact. "We stelden twee dingen voor: ten eerste een minder conjunctuurgevoelige methode om het begrotingstekort van landen te berekenen en ten tweede automatische sancties bij het overtreden van de regels. Het eerste punt werd dankbaar aanvaard, het tweede werd genegeerd."

Negatieve rente
Het ontbreken van begrotingsdiscipline heeft de zuidelijke landen uiteindelijk opgebroken. De lonen stegen sterker dan de arbeidsproductiviteit. De inflatie die daar het gevolg van was, holde de concurrentiepositie van die landen uit. Maar tot 2008 kwam dat, door de gemeenschappelijke munt, nauwelijks tot uitdrukking in de rente op geld- en kapitaalmarkten. "Dat resulteerde in een negatieve reële rente voor die landen", aldus Eijffinger. "Wat doe je dan? Dan ga je niet sparen, dan ga je schulden maken. En dat is gebeurd: op grote schaal en zowel publiek als privaat."

Arbeidsmobiliteit
De eurocrisis kondigde zich dus al aan bij de introductie van de euro. Bijkomend probleem is dat diverse aanpassingsmechanismen nog niet goed functioneren. Eijffinger: "Zonder monetaire unie heb je de wisselkoersen om te corrigeren voor de verschillende inflatieniveaus. Binnen een monetaire unie heb je andere aanpassingsmechanismen nodig: loonflexibiliteit en arbeidsmobiliteit. Op zichzelf zijn inflatieverschillen binnen een monetaire unie geen probleem, maar het wordt lastig als die alternatieve correctiemiddelen niet werken. En dat is het geval. De mogelijkheden om in loon te variëren zijn nog te beperkt en de mobiliteit van arbeid in Europa is nog niet groot genoeg."

Gefragmenteerd
Economisch bezien is de uitweg uit het doolhof niet zo ingewikkeld. "De complexiteit is politiek van aard. Strakke afspraken over begrotings- en fiscaal beleid en de handhaving ervan komen hoe dan ook neer op overdracht van soevereiniteit. En dat is een boodschap waar veel politici moeite mee hebben."
Maar het is de enige mogelijkheid, zegt Eijffinger. "Als we terugvallen naar een gefragmenteerd Europa zal het heel moeilijk zijn onze welvaart te handhaven. De Verenigde Staten, Japan en China zijn nu de economische machtsblokken. Brazilië en India komen er aan, straks misschien ook Rusland. Alleen als blok kan Europa met hen concurreren. Als aparte, kleine landen zijn we straks kansloos."

Hoge prijs
De crisissfeer zal in 2012 nog wel even aanhouden, neemt Eijffinger aan. "Om dan geleidelijk in de loop van het jaar en het daaropvolgende jaar weg te ebben. De invoering van de nieuwe afspraken wordt een moeizaam proces, met zeventien verschillende procedures in zeventien verschillende landen. Maar uiteindelijk komt Europa er sterker uit. Zo is het altijd gegaan. Europa heeft crises nodig om sprongen vooruit te kunnen maken. De stagnatie uit de jaren zeventig leidde tot het Europese Monetaire Systeem (EMS) en de crisis in het EMS begin jaren negentig leidde tot de EMU. De huidige eurocrisis zal leiden tot politieke integratie. Over tien jaar staat Europa er sterker voor. De prijs zal hoog geweest zijn, want deze crisis zal dan een jaar of vijf hebben geduurd en ons veel groei hebben gekost, maar er is geen andere mogelijkheid."

Foto: Flickr, by Patrick Rasenberg