De spagaat van de controller

Volgens de gedragscode zien registercontrollers erop toe dat alle partijen kunnen vertrouwen op de cijfers die een bedrijf intern en extern publiceert. Zo rekenen zij onder meer plannen door van hogere managers. Maar: uit onderzoek blijkt dat controllers onbewust hun beslissing laten afhangen van degene voor wie zij beslissen. Het probleem is dat controllers ook maar mensen zijn. De Tilburgse hoogleraar accounting Jan Bouwens heeft met hen te doen.

Jokken voor de baas
Controllers zijn geneigd om een advies uit te brengen dat gunstig is voor de businessunit die ze controleren. Logisch, als je iedere dag overlegt met de manager van die unit. Uit recent onderzoek blijkt dat in dat proces de controller langzaam maar zeker overtuigd raakt van het gelijk van business unit manager. Maar de financiële topman wil juist een onpartijdig standpunt horen. De top kan onpartijdigheid afdwingen door heel strikte regels op te leggen die de kans op vertekening door business unit manager en controller aanzienlijk verkleinen.  Op zo’n moment raakt de controller in een loyaliteitsconflict. Hij is zich niet bewust van de rooskleurige voorstelling van zaken, terwijl de druk van bovenaf toeneemt om af te wijken van de ‘waarheid; die de controller voor ogen heeft. 

Hoe groter de druk van bovenaf om de regels toe te passen, hoe meer de controller geneigd is om ze aan zijn laars te lappen. Dat doet hij om zijn unitmanager en daarmee zichzelf een dienst te bewijzen. Als gevolg hiervan wordt er soms flink gejokt in financiële stukken. Maar daar kan de controller niks aan doen, want hij heeft het niet in de gaten. Het komt, volgens Jan Bouwens, door onbewuste zelfbevoordeling; de controllers zijn ervan overtuigd dat ze immuun zijn voor de verleiding om iemand voor te trekken. Maar ze doen het toch, zonder het te weten.

Ruimte en een rechte rug
Bouwens vermoedt dat onbewuste zelfbevoordeling afneemt wanneer controllers direct onder een centrale financiële afdeling vallen Zolang hij nog ressorteert onder een businessunit, moeten we er maar op hopen dat de controller zijn rug recht houdt. Het management kan daarbij helpen door hem de nodige speelruimte te geven en hem niet in de wielen te rijden met strengere regels; want dan kiest hij partij voor zijn eigen unit. De eerste bewijzen voor een minder partijdige houding van de controller vond Bouwens in een recent onderzoek onder controllers.