Werk zoeken: bonus werkt niet, straf wel

Bijstandsgerechtigden vinden sneller een baan als ze worden bedreigd met een strafkorting dan als hen een beloning in het vooruitzicht wordt gesteld in het geval ze slagen. Dat concluderen de economen Bas van der Klaauw van de Vrije Universiteit en Jan van Ours van de Universiteit van Tilburg uit data over tienduizenden Rotterdamse uitkeringsgerechtigden.

Gemeenten zetten diverse middelen in om uitkeringsgerechtigden zo snel mogelijk weer aan het werk te krijgen. Reïntegratiebureaus bieden dure programma's aan, sociale diensten experimenteren voortdurend met allerlei methoden. Het succes is wisselend. Wat werkt wel en wat werkt niet?

Jan van Ours en Bas van der Klaauw maken in hun paper Carrot and stick: How reemployment bonuses and benefit sanctions affect job rates melding van meerdere onderzoeken die vaak weinig positief zijn over de effectiviteit van dure reïntegratieprogramma's. Simpele prikkels lijken beter te werken. Daarvan nemen Van Ours en Van der Klaauw er zelf twee onderhanden, aan de hand van reeksen data over Rotterdamse uitkeringsgerechtigden, uit het begin van deze eeuw.

Financiële prikkels
Tussen 1997 en 2003 werd in Rotterdam geëxperimenteerd met het beloven van werkhervattingsbonussen om uitkeringsgerechtigden zo veel mogelijk aan te zetten tot het zoeken van werk. In de eerste vijf jaar van die periode was er een cash bonus voor iedereen die langer dan een jaar werkloos was, werk vond en die baan langer dan een half jaar wist te behouden. In 2002 werd die cash bonus vervangen door een door de Belastingdienst uitgedeelde bonus, terwijl in 2003 het hele bonussysteem werd geschrapt. Sinds het begin van de jaren negentig worden bijstandsgerechtigden die niet voldoende actief zijn in het zoeken naar een baan, gekort op hun uitkering.

Meer werk
Van Ours en Van der Klaauw analyseerden de situatie van ruim 28.000 Rotterdamse uitkeringsgerechtigden in de jaren 2000-2003. De vraag wat het effect is van de twee stimuleringsinstrumenten, kunnen ze zonder twijfel beantwoorden: door de bonus vinden niet meer mensen werk, door (het dreigen met) strafkorting wel. "Aanzienlijk meer mensen gaan actief op zoek naar werk door de strafkorting en dat leidt ook tot een significant hoger percentage dat werk vindt", aldus Van Ours.

Korte termijn
Ter verklaring wijzen de onderzoekers erop dat uitkeringsgerechtigden vaak 'ongeduldig' zijn; velen van hen hechten een andere waarde aan termijnen dan de gemiddelde burger: de korte termijn is voor hen belangrijker. Van Ours: "We denken dat het verschil in effectiviteit van deze instrumenten vooral zit in het feit dat de korting 'nu' ingaat, maar een eventuele bonus pas later wordt verstrekt. Wat er op korte termijn gebeurt, is veel belangrijker voor deze 'ongeduldige' uitkeringsgerechtigde. Dus gedraagt hij zich daarnaar."